Mae ffordd newydd o bleidleisio yn etholiad y Senedd fis Mai eleni. Sut mae’n gweithio?

Beth bynnag fydd yn digwydd ym mis Mai, bydd etholiad nesaf y Senedd yn un hanesyddol. Er enghraifft, mae arolygon barn diweddar wedi tynnu sylw at y posibilrwydd nad Llafur efallai fydd y blaid fwyaf yn y Senedd am y tro cyntaf. Ond nid dim ond pwy sy’n eistedd yn y Siambr a allai newid. Ond nid dim ond pwy sy’n eistedd yn y Siambr a allai newid.

Mae’r ffordd rydyn ni’n pleidleisio dros ein Haelodau o’r Senedd (ASau) hefyd ar fin newid, gyda’r system ‘rhestr gyfrannol gaeedig’ newydd. Ac eto, nid yw llawer o bleidleiswyr yn gwbl ymwybodol o hyd o sut mae’r system newydd yn gweithio.

Sut mae etholiadau’r Senedd wedi gweithio hyd yma?

Ers ei chreu, mae’r Senedd wedi defnyddio system gymysg. Roedd 40 o Aelodau yn cael eu hethol gan ddefnyddio dull San Steffan, sef y drefn Cyntaf i’r Felin, ac etholwyd yr 20 arall drwy system gyfrannol gyda’r nod o gydbwyso pethau.

Heb ddigon o aelodau i graffu’n iawn ar y ddeddfwriaeth sy’n mynd drwy’r Senedd, roedd y system wastad yn dioddef o ddiffyg capasiti – yn enwedig o’i gymharu â Senedd yr Alban gyda 129 o seddi a Chynulliad Gogledd Iwerddon gyda 90 o seddi. Pan bleidleisiodd Aelodau o’r Senedd dros gynyddu maint y Senedd i 96 o aelodau er mwyn cyfateb â’u llwyth gwaith yn well, cododd y cwestiwn anochel ynghylch sut y dylid ethol yr aelodau newydd hyn. Penderfynodd Aelodau o’r Senedd fabwysiadu system ‘rhestr gyfrannol gaeedig’.

Sut mae’r system newydd yn gweithio

Bydd Cymru’n cael ei rhannu’n 16 etholaeth newydd, pob un yn ethol chwe Aelod o’r Senedd. Yn hytrach na chael dwy bleidlais, dim ond un bleidlais a gewch yn awr. Gallwch bleidleisio dros blaid neu ymgeisydd annibynnol. Mae seddi wedyn yn cael eu rhannu ar sail faint o bleidleisiau mae pob plaid yn ei chael.

Gadewch i ni ddadansoddi sut mae ‘rhestr gyfrannol gaeedig’ yn gweithio’n ymarferol.

Beth yw ystyr cyfrannol? 

O dan y dull newydd, mae seddi’n cael eu dyrannu yn ôl cyfran y bleidlais ym mhob etholaeth. Os bydd plaid yn ennill hanner y bleidlais, mae’n debygol o ennill tair o bob chwe sedd.

Mae’r system yn defnyddio trefn o’r enw y dull D’Hondt, ar ôl ei dyfeisiwr, i benderfynu pwy sy’n cael pob sedd.

Mae cyfrif yn digwydd mewn rowndiau, gyda’r parti sydd â’r cyfanswm uchaf ym mhob rownd yn ennill AS. Ar ôl pob rownd, maen nhw’n rhannu nifer y pleidleisiau a fwriwyd dros bob plaid â nifer y seddi maen nhw eisoes wedi’u hennill, ac yn ychwanegu un, ac mae’r blaid sydd â’r nifer fwyaf o bleidleisiau yna’n ennill yr AS nesaf. Mae’r broses hon yn parhau nes bydd pob un o’r 6 sedd wedi’u llenwi.

Beth yw’r rhestr? 

Mae gan bleidiau restr o ymgeiswyr ar gyfer pob etholaeth. Caiff y rhain eu cyhoeddi ymlaen llaw a’u hargraffu ar y papur pleidleisio. Os bydd plaid yn ennill un sedd, yr ymgeisydd sydd ar frig y rhestr sy’n cael ei ethol. Os byddant yn ennill tri, y tri uchaf ar restr y blaid honno fydd Aelodau o’r Senedd.

Gall ymgeiswyr annibynnol sefyll hefyd. Ac os ydyn nhw’n cael digon o gefnogaeth, gallan nhw ennill sedd yn yr un ffordd.

Beth mae rhestr gaeedig yn ei olygu? 

Rhan olaf y rhestr gyfrannol gaeedig yw’r ffaith nad yw pleidleiswyr yn cael dweud eu dweud ynghylch pwy yw’r ymgeisydd gorau ar gyfer pob plaid – mae trefn y rhestr wedi cael ei ‘chau’ a does dim modd ei newid. Mae hyn yn eithaf prin mewn gwledydd sydd â systemau tebyg, ac mae gan y rheini sy’n defnyddio rhestrau ‘caeedig’ fel Portiwgal ymgyrchwyr democratiaeth yn ymladd yn eu herbyn.

Dewis arall yw rhestr ‘Agored’, lle gall pleidleiswyr bleidleisio dros eu hoff ymgeisydd, ac mae’r rhestr yn cael ei threfnu ar sail hyn. Yr ymgeisydd mwyaf poblogaidd o bob plaid sydd ar y brig o ran dosbarthu seddi. Opsiwn arall yw’r Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy, lle mae pleidleiswyr yn rhoi’r ymgeiswyr mewn trefn.

Beth fydd hyn yn ei olygu i mi? 

Yn San Steffan, mae gennych un Aelod Seneddol lleol yn eich cynrychioli, ac yn aml iawn bydd hwn yn rhywun na wnaethoch bleidleisio drosto ac nid yw’n cynrychioli eich safbwynt na’ch gwerthoedd. Yn y Senedd newydd, oherwydd bod y system yn dyrannu pob sedd ar sail cyfran y bleidlais, rydych chi’n llawer mwy tebygol o gael cynrychiolydd, yn yr achos hwn AS o’r blaid y gwnaethoch bleidleisio drosti, a fydd yn brwydro drosoch chi.

Ond, beth os nad ydych chi’n hoffi’r ymgeisydd mae plaid wedi’i roi ar frig ei rhestr? Gwnaethom ni,y Pwyllgor ar Ddiwygio Etholiadol y Senedd a’r Panel Arbenigol ar Ddiwygio Etholiadol y Cynulliad i gyd argymell y dull Pleidlais Sengl Drosglwyddadwy gan y byddai wedi rhoi mwy o ddylanwad i bleidleiswyr, ond penderfynodd Aelodau o’r Senedd yn ei erbyn. Ar ôl etholiad nesaf y Senedd ym mis Mai 2026, bydd Aelodau o’r Senedd yn cael cyfle i adolygu’r system rhestr gaeedig, a byddwn yn dadlau nad yw rhestrau ‘caeedig’ yn ddigon da i bleidleiswyr Cymru ddal Aelodau o’r Senedd i gyfrif.